Świat suplementów wpływających na ośrodkowy układ nerwowy podzieliłabym praktycznie na cztery grupy: nootropowe (poprawiające pamięć i koncentrację), anksjolityczne (redukujące lęk), nasenne i regulujące rytm snu, oraz neuroprotekcyjne. Niektóre substancje plasują się w więcej niż jednej kategorii. Przegląd, który chciałabym zaproponować, ogranicza się do tych preparatów, dla których istnieją albo solidne badania kliniczne, albo wystarczająco mocna baza farmakologiczna, by można było je sensownie omawiać z pacjentem.
Nootropy
Bacopa monnieri — adaptogen indyjski z tradycji ajurwedyjskiej, zawierający baksozydy. Meta-analiza Pase i wsp. (Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2012) wykazała istotną poprawę pamięci werbalnej i prędkości przetwarzania informacji po 12 tygodniach suplementacji 300–600 mg ekstraktu standaryzowanego (50% baksozydów). Mechanizm: modulacja acetylocholinergiczna, działanie przeciwutleniające, modulacja BDNF.
Lwia grzywa (Hericium erinaceus) — grzyb leczniczy zawierający hericenony i erinaceiny, które stymulują syntezę czynnika wzrostu nerwów (NGF) w mózgu. Małe japońskie badanie randomizowane Mori i wsp. (Phytotherapy Research, 2009) na 30 pacjentach w wieku 50–80 lat z łagodnymi zaburzeniami funkcji poznawczych wykazało istotną poprawę funkcji poznawczych po 16 tygodniach suplementacji.
Huperzyna A — alkaloid izolowany z mchu chińskiego, selektywny inhibitor acetylocholinesterazy. Działa tym samym mechanizmem, co donepezil. W chorobie Alzheimera lekkiej do umiarkowanej daje umiarkowaną poprawę MMSE. Uwaga: nie łączymy z lekami antycholinesterazowymi i nie zalecamy bez konsultacji u pacjentów z padaczką lub bradykardią.
Cytykolina (CDP-cholina) — prekursor fosfatydylocholiny i acetylocholiny. Dobrze udokumentowana w neurorehabilitacji po udarze, w łagodnych zaburzeniach poznawczych i u młodych dorosłych — poprawia uwagę i pamięć roboczą w dawce 500–2000 mg/dobę.
Kreatyna monohydrat — substancja kojarzona ze sportem, tymczasem dane na temat jej wpływu na mózg rosną. Suplementacja 5 g/dobę poprawia pamięć roboczą, szczególnie u osób wegańskich (które mają fizjologicznie niższe zasoby kreatyny mózgowej) oraz u osób niewyspanych. Małe badania wykazują potencjał w depresji opornej i fibromialgii.
Anksjolityki naturalne
L-teanina — aminokwas z liści zielonej herbaty, zwiększający aktywność fal alfa w mózgu. Redukuje subiektywne odczucie stresu, poprawia koncentrację w sytuacjach o wysokim napięciu. Standardowa dawka 100–400 mg, często w skojarzeniu z kofeiną dla redukcji jej działań niepożądanych.
Ashwagandha (Withania somnifera) — adaptogen, omówiony szerzej w odrębnym tekście o adaptogenach. W kontekście lęku: meta-analiza Pratte i wsp. (2014) potwierdza skuteczność w lęku uogólnionym przy dawkach 300–600 mg ekstraktu KSM-66 lub Sensoril dziennie przez 6–8 tygodni.
PEA (palmitoiloetanolamid) — endogenny lipid o działaniu przeciwzapalnym i modulującym układ endokannabinoidowy. Dane głównie z bólu neuropatycznego, rosnące w lęku i bezsenności.
Substancje nasenne
Melatonina — fizjologiczna i sprawdzona w opóźnionym zespole fazy snu, jet-lagu, zaburzeniach snu u dzieci ze spektrum autyzmu i u osób starszych z niskim wydzielaniem własnym. Dawki niskie: 0,3–3 mg na 30–60 min przed snem. Wyższe dawki nie są bardziej skuteczne i częściej powodują działania niepożądane.
Waleriana (Valeriana officinalis) — kwas walerenowy działa jako allosteryczny modulator GABA-A, działając podobnie do benzodiazepin, choć słabiej. Skuteczna w bezsenności łagodnej, w dawce 300–600 mg ekstraktu na noc.
Melisa (Melissa officinalis) — łagodne działanie anksjolityczne i nasenne przez hamowanie GABA-transaminazy. Często łączona z walerianą.
Neuroprotekcja
Tu wymienić należy: PQQ (pirolochinolino-chinon — biogeneza mitochondriów), koenzym Q10, kwas alfa-liponowy, NAC (N-acetylocysteina — modulator glutaminergiczny z dowodami w schizofrenii i ChAD), resweratrol, kurkumina (z piperyną dla biodostępności).
Zasady ogólne
Po pierwsze, jakość preparatu. Wybieramy producentów certyfikowanych GMP, najlepiej z badaniami niezależnymi (third-party testing). Ekstrakty standaryzowane to nie to samo, co susz mielony. Po drugie, czas. Większość ziołowych preparatów wymaga 6–12 tygodni regularnego stosowania, by dać efekt — pacjent musi to wiedzieć. Po trzecie, interakcje. Każda substancja wpływająca na OUN może wchodzić w interakcje z lekami psychotropowymi. Wywiad farmakologiczny jest warunkiem koniecznym. Po czwarte, monitorowanie. Nie zaczynamy od trzech preparatów naraz. Wprowadzamy pojedynczo, oceniamy, decydujemy o kontynuacji.
