Pojęcie „adaptogen” wprowadził w 1947 roku radziecki farmakolog Nikolai Lazarev, a sprecyzował je w 1968 roku jego uczeń Israel Brekhman. Wedle definicji Brekhmana adaptogen to substancja spełniająca trzy kryteria: jest niespecyficzna w działaniu (zwiększa odporność organizmu na szerokie spektrum stresorów — fizycznych, chemicznych, biologicznych), ma działanie normalizujące (przywraca homeostazę niezależnie od kierunku zaburzenia) oraz jest nieszkodliwa, to znaczy nie zaburza fizjologicznego funkcjonowania organizmu w warunkach normalnych. Tych kryteriów spełnia w ścisłym sensie zaledwie kilka roślin — większość preparatów reklamowanych jako adaptogeny w kanałach wellness nie ma takiego statusu.
Co podlega adaptacji
Najprościej można powiedzieć, że adaptacji podlega odpowiedź organizmu na stres. Mechanistycznie chodzi przede wszystkim o oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA). Adaptogeny modulują uwalnianie CRH (kortykoliberyny), ACTH (kortykotropiny) i kortyzolu — najczęściej hamując nadmierną reakcję i jednocześnie wspierając niedostateczną. Dodatkowo wpływają na: białka szoku cieplnego (HSP70 i HSP90 — białka chroniące komórkę przed uszkodzeniem stresogennym), BDNF (czynnik troficzny mózgowy), modulację cytokin prozapalnych, status redox komórki (działanie antyoksydacyjne).
Klasyczne adaptogeny — czterech najlepiej przebadanych
Eleutherococcus senticosus (żeń-szeń syberyjski, eleuterokok) — pierwsza roślina, którą Brekhman opisał jako adaptogen. Eleuterozydy modulują HPA, poprawiają wydolność fizyczną i odporność na zmęczenie. Klasyczne dawki: 300–600 mg ekstraktu standaryzowanego dziennie. Ostrożność u pacjentów z nadciśnieniem i bezsennością.
Rhodiola rosea (różeniec górski) — adaptogen rosnący w arktycznych regionach Eurazji. Zawiera salidrozyd, rozaviny, tyrosol. Meta-analiza Cropleya i wsp. (Phytotherapy Research, 2015) potwierdza skuteczność w łagodzeniu zmęczenia, w łagodnej depresji i w syndromie wypalenia. Dawki: 200–600 mg ekstraktu standaryzowanego (3% rozaviny, 1% salidrozydu) dziennie, rano. Działa szybko — efekt często odczuwalny w ciągu 1–2 tygodni. Nie polecam wieczorem ze względu na działanie pobudzające.
Schisandra chinensis (cytryniec chiński) — bardzo bogata farmakologia (lignany, schizandrol, gomisina). Działa hepatoprotekcyjnie, neuroprotekcyjnie, poprawia koncentrację. Słabsze dane kliniczne niż dla rhodioli i ashwagandhy, choć dane przedkliniczne obiecujące.
Panax ginseng (żeń-szeń koreański/azjatycki) — najbardziej znany adaptogen. Ginsenozydy modulują HPA, poprawiają funkcje poznawcze, wykazują działanie antydepresyjne w łagodnej depresji. Dawki: 200–400 mg ekstraktu standaryzowanego dziennie.
Adaptogeny z drugiej fali badań
Withania somnifera (ashwagandha, witania ospała) — adaptogen ajurwedyjski, dziś najlepiej przebadany w psychiatrii. Witanolidy modulują HPA, redukują kortyzol (badanie Chandrasekhara i wsp., Indian Journal of Psychological Medicine, 2012 — spadek kortyzolu o 27% po 60 dniach 600 mg KSM-66). Meta-analiza Pratte i wsp. (2014) potwierdza działanie anksjolityczne, dane na lęk uogólniony i bezsenność. Dawki: 300–600 mg ekstraktu standaryzowanego (KSM-66 lub Sensoril) dziennie. Ostrożność w nadczynności tarczycy, przy stosowaniu lewotyroksyny, w autoagresji autoimmunologicznej.
Bacopa monnieri — bardziej nootropowa niż klasyczna adaptogenna, choć modulacja HPA jest udokumentowana. Omówiona szerzej w tekście o substancjach wpływających na OUN.
Cordyceps sinensis/militaris — grzyby z rodziny maczużnikowatych, tradycyjnie stosowane w medycynie chińskiej. Działanie immunomodulujące, poprawa wydolności tlenowej. Dane kliniczne ograniczone, ale baza farmakologiczna spójna z adaptogennym profilem.
Jak ich używać klinicznie
W mojej praktyce adaptogeny mają trzy główne wskazania. Po pierwsze, syndrom wypalenia zawodowego — szczególnie u osób pracujących w warunkach przewlekłego stresu, bez objawów ciężkiej depresji. Tu sięgam najczęściej po Rhodiolę (rano) lub Ashwagandhę (wieczorem, ze względu na łagodnie sedatywne działanie). Po drugie, lęk uogólniony łagodny do umiarkowanego — Ashwagandha jako wsparcie psychoterapii, z monitorowaniem skuteczności po 6 tygodniach. Po trzecie, problemy ze snem powiązane ze stresem — Ashwagandha wieczorem, często w skojarzeniu z magnezem lub L-teaniną.
Adaptogenów nie zaczynamy u pacjenta w ostrej fazie kryzysu psychotycznego, manii, ciężkiej depresji, w okresie ciąży i karmienia (brak danych), u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi w fazie aktywnej, oraz u osób przyjmujących leki immunosupresyjne.
Co podlega adaptacji — odpowiedź
Wracam do tytułowego pytania. Adaptacji podlega zdolność organizmu do zachowania homeostazy w warunkach stresu — fizjologicznego, psychologicznego, środowiskowego. Adaptogeny nie są stymulantami, nie dają szybkiego pobudzenia. Działają wolniej i głębiej — przesuwając próg, przy którym oś HPA wchodzi w stan reakcji walki lub ucieczki. To bardziej regulatory niż „dopalacze”. Pacjent, który dobrze odpowiada na adaptogen, opisuje to często słowami: „nie mam więcej energii, ale stres mnie tak nie wybija”. To trafna definicja działania.
Podsumowanie
Adaptogeny są jednym z najciekawszych mostów między medycyną tradycyjną a nowoczesną psychofarmakologią. Mają udokumentowane mechanizmy działania, sensowne wskazania kliniczne i dobry profil bezpieczeństwa — pod warunkiem rzetelnego doboru preparatu i indywidualnej oceny pacjenta. Z mojej perspektywy są narzędziem, które każdy klinicysta pracujący z pacjentem doświadczającym chronicznego stresu powinien przynajmniej znać i umieć rozsądnie zaproponować.
