Zaburzenia adaptacyjne. Gdy po dużej zmianie nie wraca równowaga

Po dużej zmianie w życiu trudne emocje są naturalne. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy przez wiele tygodni nie słabną.

Październik to miesiąc, w którym do poradni częściej trafiają osoby po nowym starcie. Ktoś we wrześniu zaczął pracę w innej firmie, ktoś wyprowadził się do Warszawy na studia, ktoś inny po wakacjach usłyszał, że jego stanowisko znika. Minęło kilka tygodni, a zamiast przyzwyczajenia przychodzi bezsenność, płacz bez wyraźnego powodu i myśl, że „inni jakoś sobie radzą”. Tak mogą wyglądać zaburzenia adaptacyjne, jedna z częstszych diagnoz w gabinetach psychologów i psychiatrów.

Czym są zaburzenia adaptacyjne

To nadmierna lub przedłużająca się reakcja na konkretne, możliwe do wskazania wydarzenie stresowe. Wydarzeniem może być rozstanie, rozwód, utrata pracy, przeprowadzka, choroba, przejście na emeryturę, narodziny dziecka albo konflikt w pracy. Nie musi to być tragedia. Dla jednej osoby trudna będzie zmiana szkoły, dla innej awans, który przyniósł nowe obowiązki.

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 opisuje zaburzenia adaptacyjne jako reakcję, która pojawia się zwykle w ciągu miesiąca od stresującego wydarzenia. Jej osią jest stałe zaabsorbowanie tym, co się stało, i trudność z przystosowaniem się do nowej sytuacji. Objawy na ogół ustępują w ciągu około pół roku, chyba że źródło stresu trwa nadal, na przykład przewlekły konflikt albo długotrwała choroba bliskiej osoby.

Objawy zaburzeń adaptacyjnych

Najbardziej charakterystyczne jest krążenie myślami wokół wydarzenia. Ktoś po zwolnieniu wraca w głowie do rozmowy z przełożonym, analizuje, co mógł zrobić inaczej, i martwi się o przyszłość tak intensywnie, że trudno mu zająć się czymkolwiek innym. Do tego dochodzą objawy, które łatwo pomylić z depresją lub zaburzeniami lękowymi: obniżony nastrój, płaczliwość, drażliwość, napięcie, kłopoty ze snem i koncentracją.

Drugą cechą jest pogorszenie codziennego funkcjonowania. Osoba wycofuje się ze spotkań, odkłada sprawy, gorzej radzi sobie w pracy albo na uczelni. U części osób pojawia się sięganie po alkohol, objadanie się lub nadmierne korzystanie z telefonu jako sposób na odcięcie się od napięcia. U nastolatków reakcja częściej przybiera postać buntu, wagarów albo konfliktów w domu.

Warto pamiętać, że smutek i niepokój po trudnym wydarzeniu same w sobie nie są zaburzeniem. O zaburzeniach adaptacyjnych mówi się wtedy, gdy reakcja jest wyraźnie silniejsza lub dłuższa, niż można by się spodziewać, i przeszkadza w normalnym życiu.

Zaburzenia adaptacyjne a depresja

Granica bywa nieostra i dlatego diagnozę stawia specjalista po rozmowie, a nie test w internecie. W zaburzeniach adaptacyjnych objawy są ściśle związane z konkretnym wydarzeniem i zwykle słabną, gdy sytuacja się stabilizuje albo gdy osoba znajdzie sposób, by sobie z nią poradzić. W depresji obniżony nastrój, utrata zainteresowań i energii są głębsze, utrzymują się niezależnie od okoliczności i obejmują większość dni.

Nieleczone zaburzenia adaptacyjne mogą jednak przejść w depresję albo zaburzenia lękowe, zwłaszcza gdy stres się przedłuża, a osoba zostaje z nim sama. Dlatego reakcji po trudnej zmianie nie należy lekceważyć tylko dlatego, że „przecież każdy coś przechodzi”.

Jak wygląda leczenie

Podstawą leczenia jest psychoterapia, często krótkoterminowa. Pomaga uporządkować to, co się wydarzyło, nazwać emocje, odzyskać poczucie wpływu i zaplanować małe kroki w nowej sytuacji. Dobrze sprawdzają się podejścia skoncentrowane na rozwiązywaniu problemów, terapia poznawczo-behawioralna oraz terapia skoncentrowana na rozwiązaniach, która od pierwszej sesji szuka tego, co już pomaga osobie przetrwać trudny czas.

Leki nie są pierwszym wyborem, ale psychiatra może je zaproponować przy nasilonej bezsenności, silnym lęku albo gdy objawy zaczynają przypominać depresję. Dużą rolę odgrywa też wsparcie bliskich, regularny sen, ruch i ograniczenie alkoholu. To nie zastępuje leczenia, ale ułatwia powrót do równowagi.

Kiedy zgłosić się po pomoc

Konsultacja ma sens, gdy po kilku tygodniach od zmiany jest gorzej zamiast lepiej, gdy trudne myśli zajmują większą część dnia albo gdy cierpi na tym praca, nauka lub relacje. Nie trzeba czekać, aż objawy „będą wystarczająco poważne”. Rozmowa z psychologiem często już na pierwszym spotkaniu pomaga oddzielić naturalną reakcję na stres od sytuacji, która wymaga terapii. W naszej poradni w Warszawie przyjmuje psycholog dla dorosłych, a w razie potrzeby kierujemy na konsultację do psychiatry w tym samym zespole.

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj na wizytę. Zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo do Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym pod numer 800 70 2222, czynnego całą dobę.